Tag: afscheid

Zo nu en dan denk ik aan de dood

Niet dat ik er bewust voor ga zitten. Het komt gewoon voorbij en dan blijf ik er even bij stilstaan. Ik vind de dood een boeiend onderwerp. Omdat het zo bij het leven hoort.

Van de ene kant is het simpel: ieder levend wezen dat ooit is geboren, gaat daarbij automatisch ooit dood. Van de andere kant is het ingewikkeld: want hoe ziet de dood er eigenlijk uit en wat kunnen we er nou echt van verwachten?

In mijn vroege jeugd vond ik een keer een dode vogel. Nog helemaal intact, alleen zat er geen leven meer in. Het was stijf en hard. Dat fascineerde me. In een servetje in mijn jaszak nam ik de vogel mee naar huis. Ik stopte het in een doosje. En soms haalde ik het eruit en legde ik het op de vensterbank met mijn raam open. Geen idee waarom ik dat deed. Misschien dat ik op die jonge leeftijd al iets probeerde te begrijpen van de dood. En daarmee het leven. Na een paar dagen vond mijn moeder het doosje, schrok zich te pletter en haalde alles weg.

Toen ik studeerde vertelde iemand die ik kende van de middelbare school me dat iemand van die school ziek was geworden. Dat was een hele tijd geleden en ik hoorde het toen pas. Dit was voor het internet en mobieltjes-tijdperk. Met die persoon ging het inmiddels weer prima, maar ik bedacht me ineens dat iemand ook dood kan zijn zonder dat je dat weet. In je eigen hoofd leeft die ander dus nog gewoon. Ergens in die periode ging ik er eens goed voor zitten. Bedacht hoe het zou zijn als ik nu ineens dood zou gaan, wie dat allemaal moest weten, wat voor muziek ik op mijn begrafenis wilde hebben, wat voor bloemen. Dat was enorm intens, om me dat allemaal voor te stellen. Het voelde ook goed. Bevrijdend. Pas jaren later realiseerde ik me dat ik veel meer in het leven ben gaan staan door stil te staan bij het feit dat ook ik ooit dood ga.

Van toen tot nu ben ik er vaak mee bezig. Soms volop. Soms zijdelings. Heb boeken gelezen over dingen als doodgaan, bijna-dood ervaringen, engelen, levensenergie, zielen, hospice zorg, palliatieve zorg, Boeddhisme. Fictie en non-fictie. Ben vrijwilliger geweest in een hospice.

Een vriend van mij overleed ineens toen ik 27 was. Echt uit het niets. Dat heeft heel veel indruk gemaakt. Ik denk weleens dat zijn dood er zeker aan heeft bijdragen dat ik zoveel mogelijk mijn hart wil volgen in dit leven.

Bijna vier jaar geleden overleed mijn vader, zeven maanden nadat we hadden gehoord dat hij ongeneeslijk ziek was. Ik vind nog steeds dat hij minstens 150 had moeten worden, maar ik kan ook niet ontkennen hoe mooi en intens die laatste maanden waren. Met de dood in het vooruitzicht kunnen er bijzondere dingen gebeuren, als je daarvoor openstaat. Dat stond hij. Dat stonden wij. Lees ook de Ode aan mijn vader.

Een jaar later overleed mijn liefste tante. Voor haar schreef ik Ode aan mijn tante. Het cliche is gewoon waar: zodra je weet dat iemands einde in zicht is, wordt de tijd samen kostbaarder. Omdat je je beseft dat het eindig is. Op een dag wist zij dat het einde nabij was en ik had het grote geluk om haar even alleen te treffen, tussen al het bezoek door dat zij die dag kreeg. Net voordat ik naar huis ging, bedankte zij me voor alle momenten die we samen in ons leven gedeeld hadden. Zij wist en accepteerde dat het leven voor haar bijna ophield. En daardoor kon zij dit alles zo zeggen. Ik vind het nog steeds zo bijzonder, ontroerend en krachtig.

Afgelopen zomer is een vriendin van me overleden. Verkeersongeluk. Ik woonde toen in Ierland en weet nog dat ik verbaasd werd toen een anderen vriendin me belde. Al toen ze haar naam zei, realiseerde ik me dat er iets was gebeurd. Als iemand overlijdt terwijl je daar even niet woont, voelt dat extra vervreemdend.

Eind vorig jaar heb ik deelgenomen aan een retraite ‘ Facing Loss, Healing Grief’, in Dzogchen Beara in Ierland. Alle deelnemers hadden een naaste verloren. Familie en geliefden waren ziek geweest, door toedoen van anderen omgekomen, slachtoffer van geweld of stilletjes heengegaan. Het verdriet en de pijn van sommigen leek te groot om ooit overheen te komen. En toch.. door al het samen delen, de verschillende oefeningen en meditaties en het hele weekend zo openlijk over de dood te praten, kwam er bij iedereen wat ruimte. Magisch en bijzonder om bij te zijn. Hoopvol ook.

De dood is nu eenmaal onderdeel van leven. En hoe meer mensen dat idee omarmen, hoe meer ruimte er is om liefdevoller en bewuster in het leven te staan.

“Whether we consider ourselves to atheists, Jews, Christians, Muslims, Hindus, or Buddhists, whether we believe in rebirth or not, what is most important is that we develop a “good heart”, by taming our selfish aspects and training ourselves constantly to express compassion, love and forgiveness to others.
Developing such a good heart throughout life enables us to heal our relationships with others, bring peace into this troubled world, and meet death without fear.”
Christine Longaker – Facing death and finding hope

Boekentips:
Dit zijn allemaal boeken die voor mij in dit rijtje passen. Op volgorde van wanneer ik ze gelezen heb. Kijk eens welke namen en titels jou aanspreken. Zelf lees ik overigens veel in het Engels, maar de meeste boeken zijn ook in het Nederlands te lezen.

  • Alice Sebold – The lovely Bones
  • Kevin Brockmeier – The brief history of the dead
  • Gabrielle Zevin – Ergens
  • Eckhart Tolle – De kracht van het nu
  • Neale Donald Walsch – Een ongewoon gesprek met God
  • Marie-Claire van der Bruggen – Het sprookje van de dood
  • Marianne Williamson  – Terugkeer naar liefde
  • Hermann Hesse – Siddharta
  • Mitch Albom – Mijn dinsdagen met Morrie
  • Sogyal Rinpoche – Het Tibetaanse boek van leven en sterven
  • Lorna Byrne – Engelen in mijn haar
  • Barbara Stok – Over de levensgenieter die haar angst voor de dood wil verdrijven (stripboek)
  • Dr. Jill Bolte Taylor – Onverwacht inzicht
  • Mike Dooley – The top ten things dead people want to tell you
  • Pim van Lommel – Eindeloos bewustzijn
  • Elisabeth Kübler-Ross – Dood. Het laatste stadium van innerlijke groei
  • Caroline Myss – Anatomie van de ziel
  • Jasper Enklaar – Terminus. Dr. Ben Zylicz en de kunst van het sterven
  • Howard Storm – My descent into death
  • Christine Longaker – Facing death and finding hope

 

Ode aan mijn tante

Gisteren hebben we afscheid genomen van mijn tante. Niet zomaar een tante: mijn liefste tante. Een mooi, verdrietig, warm, liefdevol en persoonlijk afscheid. Van de tante die is vervlochten met mijn jeugd en mijn leven.

De boerderij waar zij en haar man woonden, was de boerderij waar zij met haar zus en broer (mijn vader) is opgegroeid. Nadat mijn opa is overleden, is mijn tante daar weer gaan wonen, samen met haar man. Mijn oma en mijn vader zijn er blijven wonen. Mijn vader was nog te jong om op zichzelf te gaan wonen. Hij hoorde bij het gezin en heeft de drie oudste kinderen van mijn tante en oom zien opgroeien. Nadat mijn vader getrouwd was en met mijn moeder ging wonen, bleef hij er kind aan huis. En daardoor is de boerderij ook een tweede thuis geworden voor mij en mijn zus.

We hebben er zoveel mooie herinneringen. We kwamen in onze jeugd heel vaak langs om er te spelen, over te blijven tussen de middag en te logeren. Inmiddels hadden ze een vierde kind, een nakomeling, die was iets jonger dan mij en mijn zus. Met hem en soms ook mijn nichten en andere neef hebben we volop hutten gebouwd, door de weilanden gestruind en spelletjes gedaan. En tussen al het spelen door stond onze tante altijd voor ons klaar met limonade, wat lekkers en oprechte aandacht. En hier en daar een pleister.

Ze zette ons voor de kachel met een bord brinta met verse melk, als we ’s ochtends vroeg onze oom hadden geholpen met het van stal halen van de koeien. En ze hield zo veel van dieren en die liefde bracht ze aan ons over. We kregen vaak een konijntje, katje of kuikentje in onze hadden. Mochten volop aaien, voelen en mee verzorgen. Ze legde alles geduldig uit. Ze gaf de liefde voor dieren en de natuur aan ons mee. Vriendjes en vriendinnetjes waren ook altijd welkom. Het was een fijne plek om te zijn en zij een lieve en hartelijke tante, waar iedereen zich welkom voelde.

Zoveel drukte en toch voelde ik me altijd heel erg gezien. Vanaf dat ik een bril kreeg, keek ze me soms even goed aan, merkte op dat mijn bril vettig was en maakte deze voor me schoon, vol aandacht, onder de kraam. Daardoor voelde ik me altijd heel speciaal. Zoals ze iedereen het gevoel gaf dat ze heel speciaal waren. Heel bijzonder.

Een tijd lang zagen zij en ik elkaar wat minder. Zij was vol aandacht voor kinderen en kleinkinderen. Ik bezig met mijn eigen leven. Zoals dat gaat. De laatste jaren hadden we weer meer contact. Een ander contact. We namen de tijd om met elkaar te praten. Ik genoot ervan om samen oude foto’s te kijken en naar haar verhalen over vroeger te luisteren: over de jeugd van haar, pap en mijn andere tante. Over mijn oma. Mijn opa die ik niet gekend heb. De geschiedenis van de familie. Die verhalen ga ik missen.

Want je bent nu niet meer hier.

Net nadat we wisten dat mijn vader ongeneeslijk ziek was, werd bekend dat ook jij ongeneeslijk ziek was. Jij hebt je eigen strijd gehad. Tussen al het ziek zijn heb je zoveel mogelijk genoten van je kinderen, kleinkinderen, verdere familie en alle andere mensen in je leven. We hebben allemaal nog meer fijne herinneringen gemaakt.

Eind vorige week was duidelijk dat je nu écht de allerlaatste fase was in gegaan. Je had voor iedereen die kwam nog een persoonlijk woordje en persoonlijke aandacht. Zoals we je kennen. Ik was afgelopen vrijdag bij jou en we hebben samen afscheid genomen van elkaar. Dat was zo mooi en bijzonder, om elkaar te bedanken. Je vroeg aan me: “blijf je aan me denken?”. Natuurlijk, hoe kan ik jou ooit vergeten!

Als ik aan jou denk, denk ik aan de boerderij, aan buiten spelen, logeren, dieren, een aai over mijn bol, een knuffel en vele mooie verhalen.Door jou voelde ik me gezien en bij jou voelde ik me thuis. Dat gevoel zal ik nooit vergeten. Dankjewel daarvoor!

Lees ook:
Ode aan mijn vader

Ode aan mijn vader

He pap,

Hoe fijn is het om jouw dochter te zijn! Door jou kan ik zijn wie ik ben. Had en heb ik het vertrouwen om mijn eigen weg te volgen.

Jij dacht nooit dat je ergens alles al van wist. Daardoor bleef je altijd open en bereid om te leren. Heel bescheiden. Soms op het onrealistische af.

Zo hadden we het pas thuis nog over muziek en reageerde je ergens op met ‘maar ik ben geen muzikant’. Jij, geen muzikant? Zolang ik me kan herinneren staan er instrumenten in ons huis. Je speelde altijd in een bandje. We waren altijd omringd met muziek.
Pap, jij was een echte muzikant. Jouw liefde voor muziek neem ik verder mee de wereld in.

Wat ik ook tekenend voor jou vind, is dat je mensen in hun waarde laat. Zo had ik als beginnend student een tijdje knalrood haar. Net een stoplicht. Jij vond dat niet echt mooi, maar vond het wel mooi dat ik dat gewoon had gedaan. Toen iemand tegen je zei: ”Maar zoiets kan je toch niet toelaten als vader”, antwoorde jij:” Tja, zij is degene die ermee over straat moet lopen.”

 Ik had altijd veel vragen over van alles en daar hadden we mooie gesprekken over. Samen tijdens de afwas. Of als je bij mij weer eens aan het klussen was.

Eind vorig jaar hoorden we dat je ernstig ziek was. Vanaf toen werden deze gesprekken nog intenser. En kregen ze een andere laag. Je was niet bang voor de dood en mede daardoor konden we het overal over hebben. Met openheid, humor, verbazing en verwondering. 

Zo was je verwonderd door alle lieve kaarten en bezoeken van mensen tijdens de afgelopen maanden. Je had geen idee dat je op zoveel mensen indruk had gemaakt. Zo’n mooi cadeau voor jou, om dat in leven mee te krijgen.

Toen ik begin vorige week thuis kwam, was duidelijk dat je in de allerlaatste fase van het leven zat. Je was er wel. En je was er niet. Gelukkig heb ik het gevoel dat wij alles bepraat hebben wat we nog wilden zeggen.

Het ziek zijn op zich vond je niet zo erg. Zodra er iets veranderde in je lichaam, paste jij je aan, zodat je daarna weer verder kon met je dingen. Met je leven. Jij hebt zo tot de laatste dag volop van je leven genoten.

Alleen die laatste fase, daar keek je tegenop.  Daar had je geen zin in. Het verbaasde me dan ook niet echt dat je midden in de nacht, terwijl ik aan het waken was bij jou, jij ineens, heel kalm, stopte met ademen. Geen angst. Geen strijd. Je lichaam was op.

Groots zijn zonder te schreeuwen. Zo was je. En zo ging je.

Ze zeggen dat je voortleeft zolang mensen het over je hebben. Door alle kaarten, gesprekken en berichten die wij de afgelopen maanden, en afgelopen week, hebben gekregen, weet ik zeker dat jij nog lang blijft voortleven.

Dag lieve pap,
daar ga je dan, op weg naar het onbekende.

Ik ga verder de wereld in.
Je kalmte, liefde, rust, vertrouwen en humor zal ik altijd met me meenemen.

You can read the English version here.

Lees ook:
Leef zo dat je geen spijt hebt van de dingen die je niet hebt gedaan
Want voor je weet is het te laat

Mogelijk gemaakt door WordPress & Thema gemaakt door Anders Norén